Ga naar inhoud

GNOME naar je hand zetten

Opgelet: dit is een korte versie van het boek

Wordt niet besproken op de website: dconf-bewerker, extensies extra, GNOME-uiterlijk aanpassen.

3x GNOME instellen

In dit hoofdstuk passen we de GNOME-desktopomgeving aan onze wensen aan. GNOME 3-series brengt je een minimalistische omgeving met maximum aan snelheid en gebruiksgemak.

GNOME configureren verloopt van minimale aanpassing met veel gebruiksgemak naar maximale aanpassing met 'een eigen zoektocht door dconf'. Helaas moet je hiervoor drie verschillende configuratietools inschakelen:

  • Instellingen: aanpassingen voor eindgebruikers.
  • Afstellingen: de 'vergeten' maar heel erg noodzakelijke extra's die eindgebruikers weten te appreciëren.
  • Dconf-editor: geavanceerde instellingen voor de systeembeheerder. Dit onderwerp is verwijderd van de website en vind je enkel terug in het boek.

Instellingen

Instellingen kun je openen

  • als toepassing via Activiteiten / Toepassingen.
  • met een rechtermuisklik op een willekeurige, plaats op het bureaublad. Selecteer vervolgens 'Instellingen'.
  • via de onderste, linkse knop in het Systeemmenu.
boekkaft
Openingsscherm van Instellingen

Instellingen geeft op een dynamische wijze verschillende configuratiemogelijkheden weer. Dynamisch houdt in dat als je bijv. geen wifi hebt, dit onderdeel niet wordt getoond in overzicht.

Instellingen is opgebouwd uit 5 grote blokken, gescheiden door een zachte lijn (van boven naar beneden):

  • Verbindingen (draadloos)

  • Persoonlijk

  • Online en Privacy

  • Hardware

  • Details

In dit hoofdstuk behandelen we niet 'Verbindingen' en slechts gedeeltelijk 'Hardware' (krijgt voldoende aandacht in hoofdstuk hardware: zie boek).

Persoonlijk: Achtergrond

Met achtergrond kun je de achtergrondafbeelding wijzigen voor het bureaublad en de schermvergrendeling:

Achtergrondafbeeldingen: Standaard zijn er enkele hoogkwalitatieve foto's geïnstalleerd op het systeem. Deze zijn beschikbaar voor alle gebruikers. Binnen deze reeks is er ook een achtergrondafbeelding opgenomen die zich aanpast aan het uur van de dag: deze kun je herkennen aan het kleine klokicoontje op de afbeeldingweergave.

Foto's: Alle foto's die in de map Afbeeldingen staan worden hier getoond. Je kan de bureaubladachtergrond ook instellen in Bestanden: selecteer een afbeelding, met de rechtermuisknop selecteer je vervolgens 'Als achtergrondafbeelding instellen'.

Kleuren: selecteer hier een vlak achtergrondkleur.

Afbeeldingen kun je op verschillende manieren laten weergeven: in tegels, ingezoomd, gecentreerd, geschaald, gevuld, omspannen. Dit kun je niet meer met systeeminstellingen aanpassen maar moet je gebruik maken van Afstellingen (zie infra).

Persoonlijk: Notificaties

Met notificaties stel je de pop-upbanieren in die bij diverse programma's voorkomen. Deze verschijnen dan in het midden van het paneel. Afhankelijk van welke software je extra installeert kun je hier heel wat programma's te zien krijgen. Je kan deze globaal uitschakelen of één per één configureren.

Persoonlijk: Zoeken

Zoeken verzorgt de instellingen voor de zoekfunctie1 in het activiteitenoverzicht (zie pag. ). Als je bijvoorbeeld de rekenmachine uitschakelt dan is het niet meer mogelijk om een wiskundige berekening in de zoekfunctie uit te voeren. De aangeboden opties zijn afhankelijk van de geïnstalleerde GNOME-applicaties.

De zoekresultaten worden geordend volgens de opgesomde applicaties in vaste rangorde. Je kan de zoekweergave aanpassen door je favoriete applicatie te selecteren en vervolgens met de pijltjes hoger of lager in de zoekrangorde te plaatsen. Meer configureren kun je door op het wiel-icoontje rechtsonder te klikken en meerdere (of mindere) locaties op te geven.

Persoonlijk: Regio en Taal

Hier kun je aanpassingen doorvoeren m.b.t taal, formaten, invoerbron en dit voor zowel het aanmeldscherm (klik op 'Aanmeldscherm' in de rechterbovenhoek) als de volledige GNOME-omgeving. De keuzemogelijkheden zijn heel sterk afhankelijk van je selectie tijdens de installatie en van de geïnstalleerde taalpakketten.

Met 'Taal' wordt de taalinstelling voor de volledige GNOME-desktop bedoeld. Extra talen kun je installeren door in terminal in te loggen als root. Vervolgens voer je volgende commando's uit: apt install task french-desktop (om de franstalige omgeving te installeren). Vervolgens voer je dpkg-reconfigure locales uit en activeer je je taal. Het is noodzakelijk om uit te loggen, taal selecteren in de inlogmanager GDM3 en opnieuw in te loggen om de gewijzigde taalinstellingen te activeren.

Toetsenbordindelingen is heel gemakkelijk: klik op het plusteken linksonder en maak je keuze. Van zodra er twee of meer toetsenbordindelingen zijn opgegeven, verschijnt er in het paneel links naast het statusmenu een extra icoontje. Hierop klikken maakt het mogelijk om vervolgens je toetsenbordindeling te selecteren.

boekkaft
Heb je meerdere invoerbronnen toegevoegd dan kun je met de toetsen Super+Spatiebalk vlot schakelen tussen de verschillende toetsenborden.

Persoonlijk: Universele Toegang

Universele toegang is bedoeld voor personen met een visuele of andere beperking. De mogelijkheden zijn afhankelijk van de geïnstalleerde software zoals caribou, gnome-orca, at-spi, speech-dispatcher.

De indeling wordt gemaakt op basis van aan de ene kant de zintuigen: zicht en gehoor, aan de andere kant aan het toetsenbord (Typen en de muis (Aanwijzen en klikken).

  • Zicht : instellen van hoog contrast (high contrast moet geïnstalleerd zijn), Grote letters, zoom, schermlezer, geluidstoetsen.

  • Gehoor: Visuele alertering om het scherm te laten knipperen.

  • Typen: kent heel veel extra opties om in te stellen. Zoals bijv. de snelheid van de toetsindruk bij 'Herhaaltoets'.

  • Aanwijzen en klikken: Muistoetsen, Typ-assistent en Dubbelklik-vertraging. Bij Typ-assistent zijn er nog heel wat mogelijkheden als Trage toetsen, springende toetsen enz.

Privacy en online: Online accounts

Online accounts is een onderdeel van het programma gnome-online-accounts. Deze maakt het mogelijk om online accounts van Google, Facebook, Flickr, enz. te koppelen aan je GNOME-omgeving. De online accounts worden pas echt interessant als je ze ook daadwerkelijk gebruikt in programma's als GNOME-Documents, Photos, Music, zoeken, enz. Online schijven als bijvoorbeeld Google-drive verschijnen in het zijpaneel van Bestanden.

Online accounts maakt voor het instellen contact met de online providers. Soms kan het zijn dat deze hun inlogmechanismen aanpassen. Dan kan je niet meer inloggen. Geen nood echter: de GNOME-ontwikkelaars hebben reeds bewezen dat ze dit relatief snel weer in orde brengen. Het is even wachten tot deze aanpassingen via de Debian updates worden toegepast.

Privacy en online: Privacy

Met Privacy stel je instellingen in voor:

  • Schermvergrendeling: vergrendelt je scherm wanneer er geen activiteit meer is op je pc. Je kan de tijd instellen als ook of er notificaties moeten worden getoond van de programma's die deze weergeven. Je kan bij notificaties per programma opgeven of deze al dan niet mogen verschijnen in het vergrendelscherm.

  • Locatiediensten: Programma's maken soms gebruik van uw locatie (Gnome-maps, redshift, enz.) kan enkel als je geoclue hebt geïnstalleerd.

  • Gebruik en Geschiedenis: instellingen voor geschiedenis van alle GNOME-programma's. Hier kun je ook de recente geschiedenis wissen en een einddatum instellen.

  • Prullenbak legen en tijdelijke bestanden definitief verwijderen : stel hier de periode in voor het automatisch legen van je prullenbak en het verwijderen van tijdelijke bestanden.

Privacy en online: Delen

Meer hierover in het boek

Hardware: Geluid

Kort vermelden van de geluidsinstellingen. Dit is een frontend voor de pulseaudio-server. Deze bespreken we uitvoeriger .

Het geluidsvolume is in dit dialoogvenster aan te passen of kun je ook via het geluidsicoon in het systeemmenu aanpassen.

Hardware: energie

Energiebesparende maatregelen voor zowel desktop als laptop. De opties spreken voor zich. De opties verschillen afhankelijk van je hardware. Bij laptops zijn er meer opties voorhanden: zo verschijnt de geschatte accuduur, de helderheid van het scherm aanpassen, uitschakelen van wifi, enz.

Hardware: netwerk

Meer over deze instellingen in basisboek Debian 10, pag 293-300.

Hardware / Apparaten: Schermen

Uw scherm wordt automatisch geconfigureerd bij het opstarten van het systeem. Deze is configuratie is afhankelijk van de geïnstalleerde drivers. Hardwareproducenten die hun drivers onder een vrije licentie uitbrengen zijn goed ondersteund. Soms is het noodzakelijk om een gesloten driver te installeren voor gesloten hardware om alle mogelijkheden van de grafische kaart te kunnen benutten.

Heb je 1 scherm dan zijn de instellingen minimaal: aanpassen van de oriëntatie, resolutie, en verversingsfrequentie. Een handige optie is 'Nachtlicht' om het scherm automatisch aan te passen om vermoeide ogen en slapeloosheid te vermijden. Heb je bij Privacy de locatiediensten ingeschakeld dan is de optie 'Zonsondergang tot zonsopgang' automatisch geconfigureerd naar tijdsindeling.

boekkaft
Twee monitioren instellen met schermen.

Als je op je laptop een aansluiting maakt voor een extra scherm of beamer dan verschijnen twee minischermpjes. Ze zijn genummerd 1 en 2 en als je er een selecteert verschijnt er op het scherm in de linkerbovenhoek een cijfer.

Je kan de opstelling wijzigen door op "Gecombineerde schermen rangschikken" te klikken. Vervolgens kun je ze plaatsen zoals je zelf wenst door de pictogrammen te slepen naar de gewenste positie in het dialoogvenster.

Hardware / Apparaten: Toetsenbord

De instellingen voor het toetsenbord zijn hier minimaal: enkel sneltoetsen zijn hier in te stellen. Standaard zijn er reeds heel wat aangebracht. Wens je hier veranderingen in aan te brengen: klik op een item en voer je toetsencombinatie in.

Je kan ook je persoonlijke sneltoetsen invoegen via het +-teken helemaal onderaan bij 'Aangepaste sneltoets'. Een dialoogvenster verschijnt:

  1. Klik eerst op . Druk nu de toetsencombinatie in die je wenst te activeren.

  2. Na het invoeren van je toetsen verschijnen deze bij 'Sneltoets'.

  3. Geef een naam op

  4. Vervolgens het commando dat moet worden uitgevoerd.

  5. Als laatste klik je in de rechterbovenhoek op 'Toevoegen'. Als er reeds een sneltoets met jouw combinatie bestaat verschijnt er 'Vervangen'.

Waar zijn de andere instellingsmogelijkheden voor een toetsenbord?

  • De indeling (azerty, qwerty, dvorak, enz.) kun je aanpassen in 'Regio en taal' bij 'Invoerbron'.

  • Ondersteuning voor het toetsenbord als trage toetsen, herhaaltoetsen, plaktoetsen, enz. zijn terug te vinden bij 'Universele Toegang' Ga naar 'Typen'.

  • Nog meer instellingen zitten 'verborgen' bij Afstellingen: tabblad 'Toetsenbord en muis' en 'Typen'.

Hardware / Apparaten: Muis en touchpad

De instellingen voor de muis zijn redelijk minimaal: rechts- versus linkshandig (knoppenconfiguratie), aanwijzersnelheid, natuurlijk schuiven.

Als je over een touchpad beschikt dan verschijnt hier touchpad (anders niet). Touchpad kun je in- of uitschakelen en vervolgens enkel opties meegeven als de aanwijzersnelheid, scrollen met twee vingers, uitschakelen tijdens typen, enz. Touchpadondersteuning is afhankelijk van je type touchpad. Niet elke touchpad kan immers alle functies aan.

Aanpassen van de grootte van de cursor, veranderen van muisthema, configuratie van meerdere muizen, enz. zit er niet in. Het aanpassen van het cursorthema wordt getoond bij .

Aanpassingen voor mensen met visuele beperkingen kun je terugvinden in Systeeminstellingen / Universele Toegang.

Hardware / Apparaten: Verwijderbare media

Verwijderbare media zijn de instellingen voor het opstarten van applicaties bij het invoeren van een dvd, cd, usb-stick, enz. in je systeem. Bij andere media zijn ook nog andere dan audio-cd, dvd-video, muziekspeler, foto en software in te vullen.

Hardware / Apparaten: Kleur

Kleur maakt het je mogelijk om de kleurprofielen voor diverse toestellen: scherm, scanner, printer op elkaar af te stemmen. Zo is het mogelijk om de scan die je neemt met je printer, te laten matchen met de kleurweergave van je monitor en om er uiteindelijk een goede print mee te kunnen maken. Dat dit niet eenvoudig blijkt te zijn komt door de verschillende technologieën die gebruikt worden. Scanners en monitoren werken met RGB-modellen (red, green, blue) om kleur weer te geven terwijl een scanner CMYK (Cyan, magenta, yellow, black) hanteert. Om nog maar te zwijgen over het verschil in kleurbereik van de diverse toestellen.

Details / info

In het overzicht krijg je gegevens over de versie van GNOME, het aantal GB geheugen, de processor, de gedetecteerde grafische kaart, schijfgrootte en 32- of 64bits type besturingssysteem, schrijfgrootte van /home. Tegelijk kun je snel updates installeren.

Details / Datum en tijd

Vooraleer je deze wil aanpassen moet je deze functie eerst ontgrendelen in de rechterbovenhoek! Datum, tijd, tijdzone is vlot aan te passen. Kies je echter voor 'Automatische tijdzone' (het pakket NTP dient geïnstalleerd te zijn) dan wordt je tijd automatisch via een tijdsserver aangepast.

Details / Standaardtoepassingen

Standaardtoepassingen laat je toe om applicaties in te stellen voor web, email, agenda, muziek, video en foto's. In het uitschuifmenu kun je enkel alternatieve programma's selecteren indien ze geïnstalleerd zijn.

Afstellingen / GNOME tweak tool

Om als eindgebruiker de 'verborgen' eigenschappen van GNOME aan te spreken heeft men een speciale configuratietool aangemaakt: Afstellingen (engels: gnome-tweak-tool). Deze is standaard geïnstalleerd.

Algemeen

Dit is een allegaartje van instellingen die blijkbaar nergens elders konden worden geplaatst ;-)

Animaties activeert of deactiveert het dynamisch 'inwerpen' van de icoontjes bij het aanklikken van Toepassingen in het Activiteitenoverzicht.

Pauzestand bij sluiten laptopklep regelt de pauzestand (zelf al heb je een destkop-pc).

Overversterking van het geluid.

Bovenste balk

Een heel handige optie is om 'Toepassingsmenu tonen' uit te schakelen. Deze schakelt het Applicatiemenu in het paneel uit. Het verplaatst zich naar een handig programmamenu in de linkerbovenhoek van elke geopende venster van GNOME-gebaseerde applicaties. Ook handig is om de datum als tijdsweergave toe te voegen aan de klok in het paneel en de agenda minimaal aan te passen.

Lettertypen

Stel hier het lettertype in voor diverse onderdelen van de GNOME-desktop. Standaard maakt de GNOME-desktop gebruik van het lettertype Cantarell. Dit wordt ook als afhankelijkheid meegegeven bij installatie en men is dus redelijk zeker dat deze altijd voorhanden is. Andere lettertypes zijn te selecteren indien geïnstalleerd. Let dus op als je op systeemniveau een lettertype verwijdert.

Heel interessant om lettertype-weergave sterk te optimaliseren met 'hinten' en 'anti-aliasing'. De weergave van je lettertype op LCD-scherm stijgt spectaculair.

Bij schaalfactor tenslotte kun je de algemene grootte van alle lettertypes in 1 keer zowel up- als downschalen.

Opstarttoepassingen

Programma's die worden uitgevoerd bij het opstarten van GNOME. Deze applicaties zijn niet de GNOME-standaardapplicaties zoals Pulseaudio-geluidssysteem of Tracker. Voor hun configuratie: Bij Opstartprogramma's kun je je eigen (grafische) programma's toevoegen om op te starten. Klik gewoon op het plustekentje, ga naar je programma en klik op 'Toevoegen'. Nadat je je opnieuw inlogt, start je programma direct bij het inloggen op. Verwijderen is ook heel simpel: klik gewoon op de verwijderen-knop.

Met deze methode kun je snel een programma toevoegen maar kun je ze niet instellen zoals jij het wenst. In leer je om ze manueel fijn te stellen.

Toetsenbord en muis

Aanvullende configuraties als het veranderen van het acceleratieprofiel. Een handige functie van de middelste muisknop kun je hier uitschakelen: tekst selecteren en plakken. De supertoets om te schakelen tussen activiteitenoverzicht en standaardoverzicht is te wijzigen tussen linker- of rechtersupertoets.

Onder de knop 'Extra vormgevingsopties' vind je uitgebreide aanpassingen voor de toetsenbordindeling en de werking ervan: vijfde niveau, toetsencombinatie om de GNOME-omgeving af te breken met , enz.

Uitbreidingen

Uitbreidingen of extensies zijn handige tweaks voor de GNOME-desktop ontwikkelt door niet-GNOME-developers. Meer over extensies in .

Je hoeft met gnome-tweak-tool niet online te zijn om ze aan- of uit te schakelen, te configureren of te verwijderen.

Uiterlijk

Vensterdecoraties, GTK-kleurenschema's, pictogrammen, cursor en shell-thema zijn hier allemaal te vinden. Sommige zijn reeds geïnstalleerd, andere kun je via pakketbeheer installeren (zoek op cursor, icon-theme, gtk-theme, colors) maar je kan ze ook manueel aanbrengen (zie hiervoor 1.5.2{reference-type="ref" reference="gnome-looks"} op pag. ).

Goed om weten: zowel bij softwareinstallatie of manuele installatie moet je eerst Afstellingen afsluiten en opnieuw opstarten om de nieuwe versies te kunnen selecteren.

Bij Achtergrond en scherm vergrendelen vind je de schaalmodus terug die ontbreekt bij Systeeminstellingen (pag. )

Venster-titelbalken

In dit menu bevindt zich de -opnieuw- veelgevraagde feature om minimaliseren, maximaliseren, sluitknoppen op vensters aan te brengen. Deze kun je activeren bij 'Knoppen titelbalk'.

Vensters

Regelt het gedrag van vensters waarin de programma's actief zijn.

Werkruimten

Als je veel met de virtuele werkbladen werkt dan verkies je misschien om ze niet dynamisch te laten aanmaken maar om over een standaard aantal te beschikken. Het kan ook handig zijn om voor nieuwkomers bij het aantal werkruimten te verlagen tot 1.

Dconf-bewerker

Er zijn reeds twee configuratietools de revue gepasseerd: het eenvoudige systeeminstellingen dat toch reeds heel wat 'simpele' taken aankan. Afstellingen kan dan al wat meer 'vergeten' eigenschappen aanvullen die je mist in systeeminstellingen.

Dconf-editor is wordt besproken het handboek.

GNOME-omgeving aanpassen met thirdparty applicaties

Extensies

GNOME biedt een Shell aan voor diverse andere applicaties. Zo zijn er diverse programma's werkzaam om je de werkomgeving aan te bieden: het paneel, mutter, berichten die verschijnen aan de onderkant, enz. Het concept van GNOME 3 bestaat er ook in dat deze interface niet als 1 niet meer te veranderen pakket wordt aangeboden maar integendeel: je kan zelf nog extra functionaliteit programmeren dat dan als een uitbreiding wordt aangekoppeld. Zo bestaat er naast GNOME3 ook de klassieke modus die intrinsiek een beroep doet op dezelfde bibliotheken maar in een andere configuratie2.

GNOME Shell extensies zijn kleine stukjes code geschreven door derde-partij ontwikkelaars die de manier waarop GNOME werkt aanpassen (vergelijkbaar met de manier waarop Chrome-extensies of Firefox Addons functioneren). De extensies zorgen voor zowel kleine als grote veranderingen, zoals het verplaatsen van uw klok aan de rechterkant van het scherm, of het plaatsen van de vensters in Activiteiten-Overzicht op een andere manier, enz. Deze extensies zijn gemaakt buiten het normale GNOME ontwerp- en ontwikkelingsproces. Alle extensies die aangeboden worden, zijn beoordeeld op kwaadaardig gedrag voordat ze beschikbaar worden gesteld om te downloaden.

De API voor de extensies is nog in ontwikkeling. Concreet betekent dit dat er regelmatig wijzigingen worden doorgevoerd aan de bibliotheken waarop de extensies gebouwd zijn. Extensies worden dan ook onderverdeeld per release-cycle van GNOME en kan het zijn dat een extensie dat probleemloos werkt in GNOME 3.26 het niet meer doet op versie 3.30. Het is aan de programmeur om zijn extensie up-to-date te houden.

Extensies aanwezig in Debian

Bij een standaard installatie zijn er reeds GNOME-extensies aanwezig. Debian biedt het softwarepakket gnome-shell-extensions aan met daarin reeds enkele extensies. De helft is bedoeld voor de klassiek modus van GNOME (zie ). Deze kun je simpelweg aanvinken met Afstellingen in het tabblad Uitbreidingen. Maar er zijn nog heel wat extra aanwezig in de Debian softwarebronnen.

  • impatience Voer de snelheid van de animaties drastisch op (of vertraag ze). Zo wordt bijvoorbeeld het schakelen naar activiteitenoverzicht beduidend sneller.

  • dash to dock De favorietenbalk wordt met deze extensie ook getoond buiten het activiteitenoverzicht en wordt een zichtbare dock.

  • mediaplayer: Een handige tool om via het systeemmenu mediaspelers als Rhythmbox te bedienen.

  • desktop-icons: Een veelgevraagde feature: icoontjes op het bureaublad. Toont de inhoud van de map Bureaublad.

  • multi-monitors: Werk je met meerdere schermen dan merk je dat bijv. het paneel en de dash op het tweede scherm niet meer verschijnt. Met deze extensie kun je dit verhelpen.

  • top-icons-plus: In overzichtmodus worden er applicatie-logos op de venster getoond zodat je sneller weet tot welk programma het venster behoort.

  • ...en nog veel meer

Na installatie moet je eerst uitloggen en vervolgens inloggen. De extensions kun je activeren en configureren via Afstellingen in het tabblad Uitbreidingen.

Extensies buiten Debian

Maar er is nog veel meer. Buiten Debian zijn er letterlijk nog tientallen handige extensies terug te vinden. Meer info in het boek.

GNOME uiterlijk aanpassen

GNOME komt met het standaard thema Adwaita dat bestaat uit een vensterthema, iconen, muiscursor, lettertype Cantarell. Maar het kan ook anders. Het uiterlijk van GNOME kun je aanpassen. Meer info in het boek.


  1. Voor deze functionaliteit doet de GNOME-shell een beroep op de geregistreerde toepassingen in /usr/share/gnome-shell/search-providers. 

  2. Zo is ook de interface Cinnamon van de Mintdistributie een aanpassing van GNOME-shell. 

  3. minimaal moet er ook unzip zijn geïnstalleerd op je systeem